Τα ΟΧΥΡΑ ΤΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΜΕΤΑΞΑ ως ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ στην αντιμετώπιση της Γερμανικής εισβολής

Άρθρο του Αντιστρατήγου (ε.α.) Γεωργίου Μ. Κασιδόκωστα*

Η ΟΧΥΡΩΜΕΝΗ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΜΠΕΛΕΣ – ΝΕΣΤΟΣ γνωστή ως «ΓΡΑΜΜΗ ΜΕΤΑΞΑ» από τον εμπνευστή της Π/Θ ΙΩΑΝΝΗ ΜΕΤΑΞΑ, Αξιωματικό του Όπλου του Μηχανικού, εκτείνεται από το όρος Μπέλες μέχρι τον Νέστο ποτ. σε ένα μήκος 215 χιλιομέτρων κατά μήκος της Ε/Β Μεθορίου.

Αποτελείται από 21 ανεξάρτητα αλλά αυτόνομα Οχυρά, τα οποία κάλυπταν τις σημαντικότερες περιοχές που υλοποιούσαν κατευθύνσεις εισβολής από βορρά:

α. Όρος Μπέλες (Κερκίνης)
β. Στενωπός Ρούπελ
γ. Διάβαση Κάλη (νοτιανατολικά του χωριού Άγκιστρο)
δ. Διάβαση Περσέκ (δυτικά του Κάτω Νευροκοπίου)
ε. Υψίπεδο Κάτω Νευροκοπίου
στ. Λεκάνης Βώλακος
ζ. Διάβαση Εχίνου (βορείως της Ξάνθης)
η. Διάβαση Νυμφαίας (βορείως της Κομοτηνής)

Η αμυντική αυτή οχύρωση αποτελεί το σημαντικότερο τεχνικό έργο της Ελλάδας κατά τον 20ο αιώνα, όπως αποδεικνύεται από συνοπτικά στοιχεία:

Έργα υποδομής

• Διάνοιξη νέων οδών: 115 χλμ.
• Αξιοποίηση και συντήρηση παλαιών οδών: 92 χλμ.
• Εκσκαφές επιφανειακών έργων: 16.000 κ.μ.
• Εκσκαφές υπόγειων έργων: 291.000 κ.μ.
• Εκσκαφές οδοποιίας: 927.000 κ.μ.

Κυρίως έργο

• Σύνολο οπλισμένου σκυροδέματος 108.000 κ.μ.
• Σύνολο σκυροδέματος μη οπλισμένου: 68.000 κ.μ.
• Συνολικό μήκος εξωτερικών υδραγωγείων: 74 χλμ.
• Συνολικό μήκος εσωτερικών υδραγωγείων: 14 χλμ.
• Συνολικό μήκος τηλεφωνικών γραμμών εκτός οχυρών: 1.216 χλμ.
• Συνολικό μήκος τηλεφ. γραμμών εντός των οχυρών: περίπου 70 χλμ.
• Συνολικό μήκος ανάπτυξης συρματοπλέγματος: 90 χλμ.
• Συνολική ποσότητα τσιμέντου: 66.000 τόνοι.
• Συνολική ποσότητα σιδήρου οπλισμού σκυροδέματος: 12.000 τόνοι.
• Συνολικό μήκος υπόγειων στοών: 24.000 μέτρα,
• Συνολικό μήκος υπόγειων καταφυγίων – θαλάμων: 13.000 μέτρα,
• Συνολικό μήκος σωλήνων ύδρευσης: 88.000 μέτρα,

Κόστος – χρόνος

• Σύνολο δαπάνης: 1,5 δισ. δραχμών (ίσο με 58,5 δις ευρώ (2002)),
• Σύνολο ημερομισθίων: 3.000.000, (2.900.000)
• Διάρκεια κατασκευής: 3,5 χρόνια, (Νοέμβριος 1936 – Ιούλιος 1940). Το έργο υπέστη κάποιες περικοπές, στις οποίες περιλαμβανόταν ένα ακόμα οχυρό και κάποια ακόμα ενισχυτικά έργα ανάσχεσης.

Εργασθέντες ημερησίως κατά τις θερινές και χειμερινές περιόδους.

Σύμφωνα με τον ομότιμο καθηγητή του ΕΜΠ και Ακαδημαϊκό κ. Θεοδοσίο Τάσιο, από το άρθρο του στον τύπο για το έργο αυτό: «Τώρα είναι (επιτέλους) καιρός ν’ αναμνησθούμε ότι ελληνικά χέρια, ελληνικά λεφτά, ελληνική διευθυντική οργάνωση κι ελληνική τεχνογνωσία, κατασκεύασαν (πριν από 65 χρόνια) ένα μέγιστο τεχνικό έργο: Την οχύρωση των Βόριων Συνόρων της Χώρας, κατασκευασμένη απ’ τον Ελληνικό Στρατό κι από τους Έλληνες Μηχανικούς. Στη συνοριακή γραμμή Ελλάδας – Βουλγαρίας, κατασκευάστηκαν 21 οχυρά (μεταξύ των οποίων η Παπαδοπούλα, το Αρπαλούκι, το Ιστίμπεη, το Ρούπελ, το Περιθώρι, το Πυραμιδοριδές κ.α.). Το καθένα τους ήταν ένα περίκλειστο έργο ικανό να αμυνθεί προς κάθε κατεύθυνση, με επιφανειακά έργα βολής (πυροβόλων, όλμων, βομβιδοβόλων, πολυβόλων κ.λπ.) και με ποικίλα άλλα υπόγεια έργα εγκαταστάσεων υποστήριξης (διοικητήριο, θάλαμοι, μαγειρεία, αποθήκες, κάθε είδους. Κατασκευάστηκε πλήρες οδικό δίκτυο, από τα κύρια οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα μέχρι τις θέσεις μάχης. Κατασκευάστηκαν επίσης εγκαταστάσεις φωτισμού, αερισμού, ύδρευσης, αποχέτευσης και επικοινωνίας στα οχυρά (θέσεις μάχης) ως και επικοινωνίες με τις επίγειες Διοικήσεις και Μονάδες. Τέλος, κατασκευάστηκαν κωλύματα από συρματοπλέγματα, σιδηροδοκούς, πεσσούς από σκυρόδεμα, Α/Τ τάφροι, αποτμήσεις, κ.α».

Το κάθε οχυρό στο σύνολό του αποτελούσε ένα περίκλειστο έργο από ένα και περισσότερα στεγανά συγκροτήματα με έναν ή περισσότερους ορόφους, ικανό να αμυνθεί προς κάθε κατεύθυνση. Περιλάμβανε ανθεκτικά σκέπαστρα, πυροβολεία, πολυβολεία, ολμοβολεία, βομβιδοβολεία, παρατηρητήρια, οπτικούς σταθμούς, έργα παραλλαγής και παραπλάνησης, πολλαπλές εισόδους και εξόδους για τον ανεφοδιασμό και την εκτέλεση αντεπιθέσεων. Οι υπόγειες εγκαταστάσεις κάθε οχυρού περιλάμβαναν διοικητήριο, θαλάμους αξιωματικών, θαλάμους οπλιτών, τηλεφωνικό κέντρο, αναρρωτήριο, μαγειρεία, δεξαμενές πόσιμου νερού, σημεία υδροληψίας, χώρους υγιεινής, αποθήκες πυρομαχικών, αποθήκες με επαρκή εφόδια για την κάλυψη αναγκών 15 ημερών άμυνας, χειρουργείο, φαρμακείο, συστήματα αερισμού, φωτισμού (γεννήτριες, λάμπες πετρελαίου, φακούς κ,ά.), αποχέτευση, εσωτερικές θέσεις μάχης αντιαρματικά κωλύματα, θέσεις αντιαεροπορικών όπλων, οδικό δίκτυο, κ.ά.. Αξίζει να σημειώσουμε ότι τόσο η βουλγαρική, όσο και η γερμανική υπηρεσία πληροφοριών δεν είχαν πληροφορίες για τις ακριβείς θέσεις, τη δύναμη και τον οπλισμό των οχυρών, παρόλο που ορισμένα οχυρά (Ποποτλίβιτσα, Ιστίμπεη, Κελκαγιά κ.ά.) απείχαν μόνο 200- 250 μέτρα από τα σύνορα.

Η υλοποίηση του μεγαλόπνοου αυτού έργου ανετέθη στη Διοίκηση Φρουρίου Θεσσαλονίκης (ΔΦΘ) σύμφωνα με τις διαταγές και τεχνικές οδηγίες του ΓΕΣ. Το ΓΕΣ συνεκρότησε ειδική επιτροπή αξιωματικών με συμμετοχή τοπογράφων, πολιτικών μηχανικών, αρχιτεκτόνων, γεωλόγων και καθηγητών του ΕΜΠ ( Π. Παρασκευόπουλος, Α. Ρουσόπουλος κ.ά.). Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε δοθεί στον απόρρητο χαρακτήρα των κατασκευών και στην απόλυτη μυστικότητα των εργασιών. Το προσωπικό στρατιωτικό (Μονάδες ΜΧ και πολίτες) ήταν επιλεγμένο από την Αστυνομία και τον Στρατό. Τα υλικά είχαν προμηθευτεί από βιομηχανίες και επιχειρήσεις της Αθήνας και Πειραιά και Θεσσαλονίκης.

Συνεισφορά του ΕΜΠ/Επιστημονικής Κοινότητας

Αξίζει να αναφερθεί η συνεισφορά του ΕΜΠ στην μελέτη και κατασκευή του τιτάνιου έργου των Οχυρών που συνίσταται σε:

Μελέτη Υλικών: Αν και η οχύρωση ήταν στρατιωτικό έργο, η μελέτη των υλικών (σκυροδέματα, αντοχή υλικών) βασίστηκε στις προδιαγραφές που έθεταν Έλληνες μηχανικοί, με το ΕΜΠ να αποτελεί τον επιστημονικό πυλώνα της εποχής για τις κατασκευές.

Καινοτόμος Κατασκευή: Ο καθηγητής Θεοδόσης Τάσιος έχει αναλύσει την καινοτόμο κατασκευή των οχυρών, τονίζοντας τη σημασία των 40 χιλιομέτρων υπόγειων στοών και της χρήσης τοπικών υλικών, συμπεριλαμβανομένης της θηραϊκής γης, για την ενίσχυση του σκυροδέματος.

Η θηραϊκή γη (ποζολάνη) υπήρξε το “μυστικό” συστατικό για την αντοχή του σκυροδέματος των οχυρών της «Γραμμής Μεταξά», με την επιστημονική επικύρωση από τους Έλληνες μηχανικούς και το ΕΜΠ

Η θηραϊκή γη χρησιμοποιήθηκε ως βασικό υλικό στο σκυρόδεμα (μπετόν) για τα οχυρά, προσφέροντας τα εξής πλεονεκτήματα:

• Υδραυλικές Ιδιότητες: Σε συνδυασμό με τον ασβέστη, η θηραϊκή γη δημιουργεί ένα υδραυλικό συνδετικό υλικό που αποκτά μεγάλη αντοχή, ιδανικό για υπόγειες και υγρές κατασκευές.
• Ανθεκτικότητα: Επέτρεψε στα οχυρά να αντέξουν τους λυσσαλέους βομβαρδισμούς του γερμανικού πυροβολικού και της αεροπορίας τον Απρίλιο του 1941.
• Στρατηγική Επιλογή: Η χρήση της έδειξε προηγμένη γνώση της ελληνικής μηχανικής επιστήμης, αξιοποιώντας ένα φυσικό ελληνικό προϊόν (από τη Σαντορίνη) για να επιτευχθεί υψηλή ποιότητα κατασκευής, παρόμοια με εκείνη των ρωμαϊκών έργων.

Επίμετρο

Συμπληρώθηκαν φέτος 90 χρόνια από την έναρξη της μελέτης και κατασκευής του μεγαλύτερου τεχνικού έργου στην Ελληνική επικράτεια που συνετελέσθη στον 20ο αιώνα.

Αν και όλοι αυτές της ημέρες με αφορμή την επέτειο 86η επέτειο από την Γερμανική εισβολή και το δεύτερο ΟΧΙ στον ΑΞΟΝΑ οι αναφορές επικεντρώνονται δίκαια σε αυτούς τους 5.630 άνδρες οι οποίοι έδωσαν τον άνισο αγώνα για την Ελευθερία της Πατρίδος μπροστά σε υπέρτερο εχθρό «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι».

Αυτή την ώρα όμως, νοιώθω την ανάγκη να αναφερθώ στους αφανείς συντελεστές του τεράστιου τεχνικού επιτεύγματος και με τόσο κολοσσιαίες προεκτάσεις στον άθλο του Έθνους μας, για να διδασκόμαστε τι μπορεί να κάνει το Έθνος μας, όταν είναι ενωμένο και προσηλωμένο στα εθνικά ιδεώδη και στις εθνικές μας επιταγές. Πρέπει να τιμούμε τους εμπνευστές και δημιουργούς του, τους συντελεστές του, μαζί με τη μνήμη των ηρωικώς πεσόντων.

___________________________

* Ο Γεώργιος Μ. Κασιδόκωστας είναι Αντιστράτηγος ΜΧ (εα), Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός